Kitsune – czyli lis w folklorze japońskim

655

Lisy odgrywają wielką rolę w folklorze Japonii. Według wierzeń są posiadaczami potężnej magicznej mocy – potrafią zmieniać swoją postać, wpływać na warunki pogodowe czy tworzyć iluzję rzeczywistości. Należy je wiązać przede wszystkim z kulturą uprawy ryżu, gdzie są kultywowane jako stworzenia chroniące plony przed gryzoniami lub wręcz przeciwnie – traktowane jako intruzy niszczące urodzaj. Dwojaka natura lisów stale przejawia się w różnych podaniach i legendach. Bywają dobre i uczynne lub nieprzyjazne i mściwe. Pojawiają się często w różnych podaniach i mitach oraz w sztuce.

W religii Shinto lisy są posłańcami Inari Ōkami – bóstwa opiekuńczego ryżu i dobrobytu. W Japonii znajduje się około 30 000 świątyń ku jej czci, a najsławniejszą z nich jest Fushimi Inari w Kyoto, otoczona przez ponad 10 000 czerwonych bram torii. Z tą właśnie świątynią wiąże się historia o tym jak zwierzęta zostały połączone z bóstwem. Według legendy na sąsiadującym z chramem wzgórzu mieszkało małżeństwo starych, pięknych lisów. Samiec miał futro puszyste i białe o niemal srebrnym odcieniu, lisica zaś miała mieć głowę sarny. Para miała udać się do Fushimi wraz z całym swoim potomstwem i prosić Inari aby pozwoliła im służyć sobie i swoim wyznawcom, gdyż ich życie pozbawione było celu i chciały służyć większemu dobru. Bogini zgodziła się i od tamtej pory lisy zamieszkały w świątyni i zostały jej posłańcami.
Kitsune są powiązane również z japońskim buddyzmem. Dakiniten – żeńska boddhisatwa, będąca symbolem kobiecego oświecenia jest buddyjskim odpowiednikiem Inari. Na ilustracjach przedstawiana jest zawsze trzymając miecz i dosiadając latającego białego lisa.

W opozycji do boskich posłańców czy wierzchowców stają lisy o nikczemnej naturze. W wielu podaniach kitsune przybierają ludzką postać, aby kpić z ludzi lub sprowadzać na nich nieszczęście. Według jednej z historii pewien mężczyzna został omamiony przez lisicę w postaci pięknej młodej dziewczyny. Wydawało mu się, że wziął z nią ślub i zamieszkał w pięknym domostwie, kiedy w rzeczywistości spędził 13 nocy pod podłogą spichlerza z gromadą lisów. Kiedy został odnaleziony był wychudzony i wyglądał na chorego. Jest to niewątpliwie opisany przypadek kitsune tsuki, czyli opętania przez lisy. W łagodnej postaci takie opętanie objawia się szczekaniem czy też nieodpowiednim zachowaniem, jednak w zaawansowanym stadium ma objawy histerii i psychozy. Śluby lisic z ludźmi pojawiają się również w wielu innych historiach. Według wierzeń dzieci z takiego małżeństwa są niezwykle inteligentne i utalentowane. Lisica w ludzkiej postaci musi pilnować aby nie została zdemaskowana. Prawdziwe oblicze mogą odkryć dzieci, dostrzegając ogon wystający spod kimona lub psy, na które nie działają lisie czary. W takiej sytuacji lisica jest zmuszona opuścić domostwo.

Przypowieści i opowiadań na temat kitsune można przytaczać niemalże bez końca pokazując jak niesamowite zdolności są im przypisywane. Kolejna historia pokazuje jak lisy w wdzięczności są gotowe do poświęceń. Mężczyzna ratuje lisa przed znęcającymi się nad nim dziećmi. Kiedy niedługo później jego syn choruje i jedynym ratunkiem okazuje się być wątroba żywego lisa przed drzwiami jego domostwa pojawia się nieznajomy z lekarstwem. Kiedy dziecko zdrowieje w domu mężczyzny pojawia się lisica w postaci młodej kobiety, która wyjaśnia, że w podziękowaniu za ratunek zabiła jedno ze swoich młodych, aby uleczyć jego syna.

Wierzy się również, że pogodowe anomalie jak deszcz padający niespodziewanie ze słonecznego nieba są wywoływane przez lisy, które nie chcą aby ktokolwiek był świadkiem lisiego wesela – kitsune no yomekiri. Do dzisiaj w języku potocznym powszechnie Japończycy używają określania lisia pogoda. Odnośnie obrzędów ślubnych lisów – są dobrym bądź złym omenem w zależności od regionu. Według jednych wierzeń osobę, która widziała lisią procesje weselną czeka nieszczęście, według innych gdy nikt w ciągu roku nie zobaczy lisiego wesela zapanuje głód.

Istnieje możliwość okiełznania lisa. Niektóre rodziny mają być posiadaczami lisów – kitsune mochi i móc sprawować nad nimi kontrolę. W takim przypadku rodzina jest zobowiązana karmić całą gromadę lisów (często pojawia się liczba 75) w zamian za ich opiekę nad plonami i ogólnym powodzeniem. Drugim sposobem jest odnalezienie lisicy w ciąży i rozpieszczanie jej smakołykami, aby zrobić sobie u niej dług wdzięczności. Wtedy po narodzinach młodych lisica jedno z nich oddaje pod kontrolę karmiącego. Taką osobę nazywa się kitsune tsukai – człowiek kontrolujący lisa.

Podsumowując, kitsune są głęboko zakorzenione w kulturze Japonii. Pojawiają się w wielu opowiadaniach i mitach, a co za tym idzie bywają motywem przewodnim w sztuce – malarstwie, rzeźbie, spektaklach teatralnych czy nawet kulturze masowej. Przypisuje się im wielką moc przez co są szanowane, a na ich przychylności zależy ludziom. To jak bardzo te zwierzęta są ważne dla folkloru japońskiego można zobaczyć praktycznie wszędzie jako, że motyw lisa bardzo często pojawia się współcześnie, a wizerunek lisa rozsiany jest po całej Japonii jak chociażby we wspomnianych świątyniach Inari Ōkami.

 

 

Anna Kocot

Do opracowania artykułu autorka korzystała z:

Ashkenazi M., Handbook of Japanese Mythology, ABC-CLIO, 2003, 148-151

Goff, Janet., Foxes in Japanese Culture: Beautiful or Beastly?, „Japan Quarterly”
44 (2), 1997, 66–71

Tubielewicz J., Mitologia Japonii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, 138-149

Tyler R., Baśnie Japońskie, Wydawnictwo G+J RBA dla National Geogpraphic, Warszawa 2012

Tofugu

 

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here