Kraj magii i bogów. Recenzja „Mitów Ajnów” Basila H. Chamberlaina

331

Chamberlain Basil Hall, „Mity Ajnów”, Wydawnictwo: Kirin, Rok wydania: 2010, Oprawa: miękka, Liczba stron: 144, Format: 14.5×20.5cm, Numer ISBN: 978-83-929817-4-9

W XIX w. wyspę Hokkaido, zwaną Yezo, zamieszkiwali Ajnu („ludzie”). Dotarł do nich Basil Hall Chamberlain, który postanowił jak najwierniej opisać zanikające, jego zdaniem, społeczeństwo. Wysłuchał historii, interesował się podaniami oraz prowadził badania nad kulturą tego ludu. Dzięki jego wysiłkowi powstała praca, która zabiera czytelnika w świat mitów, legend i czarów.

Ajnu różnili się od reszty Japończyków – byli niżsi, krępi, bardziej owłosieni. Badania antropologiczne potwierdziły, że ich przodkowie zamieszkiwali archipelag japoński już w czasach prehistorycznych. Przez wieki zajmowali się łowiectwem, zbieractwem i rybołówstwem, starając się chronić swoje tradycje i wierzenia przed japońskimi próbami asymilacji. Do dziś pozostała ich zaledwie garstka. Dopiero w 2008 roku zostali sklasyfikowani jako rdzenna ludność Japonii.

Autor „Mitów Ajnów”, brytyjski japonista Basil Hall Chamberlain (1850-1935), uważany jest za jednego z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych zagranicznych badaczy w dziejach archipelagu japońskiego. W 1890 r. opracował pierwszą encyklopedię poświęconą japońskiej kulturze (Things Japanese), zasłynął także jako tłumacz Kojiki, najstarszej japońskiej kroniki, pochodzącej z 712 r. W II połowie XIX w. wielokrotnie podróżował do Yezo i przeprowadzał tam rozległe badania nad ajnoską kulturą i językiem.

Prezentowana książka to pierwsze polskie wydanie „Mitów Ajnów” w tłumaczeniu Adrianny Wosińskiej. Publikacja ta, podobnie jak jej oryginalna wersja, została opatrzona wstępem Edwarda B. Taylora (1932-1917), wybitnego brytyjskiego archeologa i etnologa, któremu zawdzięczamy m.in. jedną z pierwszych definicji cywilizacji.

We wstępie autor podkreśla, że pytanie mieszkańców Yezo o mity i opowieści było jednym ze sposobów na naukę języka oraz poznawanie ich kultury. Swoje opracowanie zadedykował badaczom i naukowcom, zaznaczając, że starał się oddać zasłyszane historie możliwie jak najwierniej. Nie aspirował do analizowania treści mitów, ale doceniał ich wartość jako narzędzia wglądu w mentalność obcego mu ludu, który określił jako „praktycznie na wymarciu”. Z troski o prawdziwość przekazu nie usunął „nieprzystojnych słów” ani „naturalistycznych i niestosownych w naszym mniemaniu elementów”. Prostota i barwność języka sprawiają, że książka jest zrozumiała i łatwa w lekturze dla osób, które nie zajmują się badaniami nad etnologią i antropologią.

Basil Hall Chamberlain oddał w ręce czytelnika zbiór będący wiernym tłumaczeniem legend i opowieści Ajnu. Każda historia została opatrzona imieniem opowiadającego, dokładną datą oraz informacją czy została spisana wiernie, ze słuchu, czy z pamięci w kilka godzin po jej wysłuchaniu. Autor opracował opowieści poważanego starego wodza, rybaków i łowców, dzięki czemu udało mu się ukazać czytelnikowi bardziej zróżnicowane punkty widzenia. Książka została podzielona na 6 części, z czego 4 odpowiadają poszczególnym kategoriom historii. „Mity wyjaśniające pochodzenie pewnych zjawisk” opisują poszczególne fenomeny przyrody, takie jak pochodzenie pcheł albo przyczynę niechęci między sowami i szczurami. „Opowieści z morałem” potępiają ludzkie wady, głównie chciwość i podłość. Historie o Panaumbe – „osobie z górnego biegu strumienia” oraz Penaumbe – „osobie z dolnego biegu strumienia” są wyraźnym odbiciem lokalnych konfliktów. „Opowieści różne” to te, których nie dało się przyporządkować do wyżej wymienionych kategorii. Na końcu autor krótko przedstawił „Okruchy tradycji ludowej” oraz „Sennik ajnoski”, które mają dawać czytelnikowi szerszy kontekst kulturowy.

Podczas pracy nad książką autor nie miał łatwego zadania. Jego informatorami byli wyłącznie mężczyźni, ponieważ kobiety nie chciały rozmawiać z obcokrajowcem. Jak podkreśla, miało to wpływ na ilość prezentowanych historii. Stracił też część notatek, a wiele opowieści powtarzało się. Nadrobił to barwnym, żywym, prostym językiem, który dodatkowo podkreśla treść przekazu.

Z każdą kolejną opowieścią czytelnik dowiaduje się więcej o codziennych problemach i trudnościach Ajnów, którzy żyli w stałym niebezpieczeństwie pośród groźnych, niezrozumiałych sił. Bogami mogły być rośliny, zwierzęta, przedmioty, narzędzia oraz kamienie i miejsca. Możemy się dowiedzieć, czemu Ajnu nie potrafią czytać, dlaczego cierpią głód i skąd na świecie wzięły się choroby. Z większości mitów wynika jednak ogromne poczucie humoru i dystans do siebie, świata, oraz japońskich zarządców.

Część mitów Ajnów znajduje odzwierciedlenie w znanych nam mitologiach greckich i rzymskich. Sen jest miejscem kontaktu z bóstwami, bogowie zachowują się jak ludzie, są w stanie oszukiwać się i zwodzić. Wśród bóstw pojawia się wiele motywów podobnych do tych znanych polskiemu czytelnikowi z mitów greckich i rzymskich, jak np. historia Persefony, która opisuje skutki posilania się jedzeniem z krainy umarłych.

Czytając opracowanie, należy pamiętać o miejscu i czasie, w których zostały spisane. Basil Hall Chamberlain patrzył na kultury Ajnów i Japończyków przez pryzmat własnej cywilizacji, której wyższość wielokrotnie podkreślił w swoich pracach badawczych. Jest to zgodne z tezami orientalizmu Saida, które głoszą, że Zachód „przegląda się w lustrze” obcych ludów, tak, by dowartościować siebie i utwierdzić w przekonaniu o byciu lepszym. We wstępie mamy więc do czynienia ze stwierdzeniem, że „Ajnowie stoją (…) nisko w rozwoju cywilizacyjnym” a „podsumowywanie jakichkolwiek pomysłów nie leży w ich naturze”. Zdaniem Chamberlaina mity te zostały mu opowiedziane nie jako baśnie, a jako racjonalne wytłumaczenie niezrozumiałych zjawisk oraz prezentacja historycznych faktów. Naiwność Ajnów kontrastuje z europejskimi dziećmi, które mają zawsze „pewien zalążek sceptycyzmu”.

Polscy czytelnicy mieli wcześniej okazję poznać świat Ajnów dzięki etnograficznym badaniom Bronisława Piotra Piłsudskiego, brata Marszałka. Został zesłany na Sachalin, gdzie przez wiele lat obserwował i badał zwyczaje tego ludu. Do tego stopnia związał się z ich kulturą, że założył rodzinę u boku ajnoskiej krewnej wodza plemiennego. Zawdzięczamy mu opracowanie obszernego słownika języka ajnoskiego, a także wiele fotografii i nagrań, które pozwoliły zrekonstruować mowę oraz piosenki tego ludu. Jego praca była kontynuowana z inicjatywy wybitnego badacza i poligloty Alfreda F. Majewicza, autora wielu opracowań, w tym „Dziejów i legend Ajnów” oraz „Dziejów i wierzeń Ajnów” z 1983 i 1991 roku.

„Mity Ajnów” Basila Halla Chamberlaina są niezwykle cennym dodatkiem wśród dostępnych po polsku publikacji traktujących o Ajnach ze względu na skromną ilość opracowań na ten temat.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here