Natsume Sōseki – japoński Franz Kafka

260

Najlepszy twórca epoki modernizmu, najbardziej wpływowy pisarz w dziejach Japonii. Choć w 2016 roku minęło 100 lat od jego śmierci, a w tym roku mija 150 rocznica urodzin, Natsume Sōseki (夏目 金之助) pozostaje tak samo popularny, jak w czasach, kiedy powstawały jego najbardziej znane dzieła.

Utwory Jestem kotem, Panicz czy Sedno rzeczy od lat niezmiennie przyciągają szerokie grono czytelników w Japonii i poza jej granicami. Jak podaje „The Japan Times”, autor pozostaje najczęściej analizowanym pisarzem współczesnej japońskiej literatury – jego dzieła są opisywane w tysiącach artykułów naukowych i setkach publikacji książkowych. Od dziesięcioleci uczniowie japońskich szkół czytają jego prace jako lektury szkolne. W 2016 roku stworzono ruchomy posąg, który recytuje fragmenty jego najbardziej znanych opowiadań. Jak wyglądało życie człowieka, którego podobizna do 2004 roku była umieszczana na banknotach tysiącjenowych? Co sprawia, że nadal jest tak popularny zarówno wewnątrz, jak i poza granicami swojego kraju?

Biografia

Lata życia pisarza przypadły na burzliwy okres historyczny Meiji (1868-1916), w którym Japonia w krótkim czasie przeprowadziła szeroko zakrojone reformy gospodarcze, industrialne, polityczne i społeczne. Modernizacja była równoznaczna z westernizacją. Czerpano z zachodnich rozwiązań przy tworzeniu nowych fabryk, struktur politycznych, urzędów i szkół, a także podczas szkolenia własnej kadry specjalistycznej. Twórczość Natsume Sōsekiego jest nieodłącznie związana z opisywaniem trudności ludzi epoki, którzy musieli na nowo szukać swojej tożsamości w zmieniającym się świecie.

Właściwe imię Natsume Sōsekiego to Natsume Kinnosuke. Urodził się w 1867 roku w jednej z dzielnic Edo, rok przed odnową dynastii cesarskiej Meiji. Przed przemianami politycznymi jego ojciec pełnił wysoką funkcję urzędniczą, ale po reformach sytuacja materialna rodziny stała się na tyle dramatyczna, że jeden z przyszłych symboli epoki wychowywał się poza domem i uważał się za niechciane dziecko. Od 16 roku życia uczył się języka angielskiego, a w wieku 23 lat rozpoczął studia anglistyczne na nowo powstałym Uniwersytecie Tokijskim. Następnie uczył angielskiego zarówno na uczelni, jak i w wiejskiej szkole. Po latach miał wykorzystać te doświadczenia podczas pisania Panicza. W 1896 roku ożenił się z Nakane Kyoko, córką Sekretarza Izby Parów. Oboje cierpieli na problemy nerwowe. Po poronieniu pierwszego dziecka jego żona podjęła nieudaną próbę samobójczą, później doczekali się siedmiorga dzieci.

W 1900 roku Ministerstwo Edukacji skierowało Natsume Sōsekiego na naukę języka angielskiego do Anglii. Było to elementem polityki rządu, który wysyłał młode i utalentowane osoby za granicę, by wykształcić ich i przygotować do pracy w ulepszaniu i modernizacji kraju. Sōseki był bardzo niezadowolony z pobytu w Anglii, skarżył się na niskie stypendium, uprzedzenia rasowe i warunki życia. Później nazwał ten okres „najbardziej nieszczęśliwym w życiu”. Wrócił do kraju z postanowieniem, że odda się pracy pisarza, ale przydzielono mu stanowisko wykładowcy języka angielskiego na Uniwersytecie Tokijskim po Lafcadio Hearnie. To także go unieszczęśliwiało, więc w wolnych chwilach zaczął pisać „szkice z natury”, od 1905 roku wydawane pod zbiorczym tytułem Jestem kotem. W 1906 roku opracował powieść humorystyczną Panicz. Te dwie publikacje sprawiły, że zyskał zainteresowanie czytelników.

W 1907 roku ostatecznie zrezygnował z posady nauczycielskiej na rzecz pracy w gazecie „Asahi Shinbun”, która do dzisiaj popularyzuje jego twórczość. Ta decyzja spotkała się z krytyką inteligencji tokijskiej. Spośród uczniów Natsume Sōsekiego warto wymienić Ryunosuke Akutagawę, twórcę Rashamona oraz Życia szaleńca, którego nazywa się „ojcem japońskich opowiadań”.

W 1909 roku Sōseki odwiedził swojego przyjaciela w Mandżurii, ale doprowadziło to do załamania jego zdrowia. W czasie leczenia szpitalnego odmówił przyjęcia tytułu doktora. Walcząc z wrzodami żołądka pracował nad Sednem rzeczy. Zmarł 9 grudnia 1916 roku, pozostawiając po sobie niekończone dzieło Meian.

Twórczość

Natsume Soseki był wnikliwym obserwatorem otaczającego go świata i zmieniającej się rzeczywistości. Akcje jego prac zawsze rozgrywają się w Japonii i dotykają problemów intelektualistów okresu Meiji. Zdawał sobie sprawę, że należy się bronić przed rosnącymi wpływami zachodnich mocarstw, z których rozwiązań często korzystano wtedy w sposób bezkrytyczny. W 1911 roku wygłosił wykład, w którym zaznaczył, że działania modernizacyjne były wprowadzone zbyt gwałtownie, dlatego Japończycy nie mogli dokonać własnych interpretacji zachodnich idei.

Powieść Jestem kotem z 1905 roku jest w Polsce dostępna od 1977 roku w tłumaczeniu Mikołaja Melanowicza. Jej tytułowym bohaterem i zarazem narratorem jest kot, który mieszka u nauczyciela angielskiego. W książce tej Soseki przedstawia w krzywym zwierciadle doświadczenia inteligencji Meiji z okresu wojny japońsko-rosyjskiej oraz ironicznie interpretuje w niej rozważania Lafcadio Hearna.

Niektórzy badacze uważają, że Sedno rzeczy także nawiązuje do twórczości Hearna. Powieść powstała w 1914 roku, a po polsku możemy ją czytać od 1973 roku dzięki przekładowi Mikołaja Melanowicza. To dzieło jest uważane za jedną z najbardziej dojrzałych publikacji autora. Dotyczy problemów samotności i alienacji. Opowiada o losach studenta, który zaprzyjaźnia się z nauczycielem (Senseiem) i jego żoną.

Panicz, wydany po polsku w 2009 roku w tłumaczeniu Bożeny Murakami, opisuje środowisko nauczycielskie w małym miasteczku na wyspie Sikoku. Jego głównym bohaterem jest nauczyciel matematyki.

Niedokończony utwór Meian ukazał się pod polskim tytułem Światło i mrok w 2016 roku w przekładzie Barbary Andrasik. Opisuje 10 dni z życia urzędnika, który poddaje się rekonwalescencji po operacji przetok. Książkę tę uważa się za jedną z najlepszych powieści japońskich XX wieku.

Damian Flanagan, brytyjski tłumacz i krytyk porównał Natsume Sōsekiego do Szekspira. Amerykański profesor literatury japońskiej Michael K. Bourdaghs zalicza go, obok Franza Kafki i Jamesa Joyce’a, do grona twórców, którzy dali podstawy literaturze XX wieku. W Chinach Natsume Sōseki nadal cieszy się sławą najbardziej znanego pisarza japońskiego.

Natsume Sōseki i jego współczesna popularność

Od wielu lat w Japonii powstają nowe muzea zbierające pamiątki twórcy. Jego dzieła są popularyzowane przez największe i najbardziej poczytne gazety krajowe. Powstał również serial opisujący losy żony pisarza („Natsume Sōseki no Tsuma”).

W 2016 roku z okazji 100 rocznicy śmierci pisarza stworzono jego ruchomy robotyczny posąg, który wystawiono na Uniwersytecie Nishogakusha w Tokio. Robot podziękował gościom za przybycie głosem wnuka Natsume Sōsekiego i odczytał kilka fragmentów najbardziej znanych powieści. Na pytanie, czy może się uśmiechnąć, odparł, że „trudno się uśmiechać, skoro nawet nie słuchamy komediowych opowiadań rakugo”. W kwietniu 2017 roku ta sama maszyna wygłosiła wykład dla nowych studentów uczelni.

Dom Natsume Sōsekiego, który znajdował się w Waseda Minami-cho, został zniszczony podczas nalotu bombowego w marcu 1945 roku, ale zachowała się biblioteka pisarza, której zbiory zaksięgowano na Uniwersytecie Touhoku w Sendai. We wrześniu 2017 roku w miejscu, w którym znajdowała się kiedyś rezydencja twórcy, ma powstać muzeum gromadzące manuskrypty, listy i pamiątki należące do Natsume Soseki.

Od narodzin Natsume Sōsekiego mija właśnie 150 lat. Problemy poszukiwania tożsamości w zmieniającym się świecie oraz potępienie egoizmu i izolowania się, którym poświęcił wszystkie swoje dzieła, nadal pozostają aktualne we współczesnym społeczeństwie japońskim.

 

Do opracowania tematu autorka korzystała z:

Mikołaj Melanowicz, Historia literatury japońskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011

PODZIEL SIĘ
mm
Specjalistka w sprawach Japonii i Korei związana z Uniwersytetem Jagiellońskim i Instytutem Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Pasjonatka japońskiej historii, polityki i kinematografii.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here