Hayao Miyazaki – mistrz japońskiej animacji

299

Kiedy świat obiegła informacja, że słynny japoński reżyser filmów animowanych zdecydował się zawiesić emeryturę, fani zasypali siedzibę jego studia listami i mailami z podziękowaniami. Produkcje Hayao Miyazakiego (宮崎 駿) cieszą się rozgłosem i są uważane za jedne z najlepszych w gatunku. Sam twórca otrzymał za nie w swojej karierze ponad 70 nagród. Jest także drugim Japończykiem po Akirze Kurosawie, który został laureatem honorowego Oscara za całokształt twórczości.

Hayao Miyazaki jest nazywany japońskim Disneyem, chociaż sam bardzo nie lubi tego tytułu. Podkreśla, że uważa się za reżysera i twórcę, a dopiero później za producenta. Coroczne ankiety wskazują, że Studio Ghibli jest jedną z ulubionych marek w Japonii, wyprzedzając takie koncerny jak Toyota czy Sony. Samo Spirited Away… zarobiło na sprzedaży biletów 265 miliardów dolarów i osiągnęło status najbardziej dochodowego filmu w Japonii, wyprzedzając Titanica.

Biografia mistrza

Hayao Miyazaki urodził się 5 stycznia 1941 roku w Tokio. Jego ojciec był dyrektorem koncernu, który budował części dla samolotów w czasie II wojny światowej, m.in. stery do myśliwców Zero. To sprawiło, że motyw lotu jest obecny praktycznie w każdym aspekcie twórczości reżysera. Odebrał staranne wykształcenie ekonomiczne w prestiżowej szkole Gakushūin, której absolwentami są także osoby należące do rodziny cesarskiej, w tym obecny i przyszły władca Japonii – cesarz Akihito i książę Naruhito.

W 1963 roku rozpoczął pracę w jednej z jednostek studia Toei jako animator najniższej rangi. Podczas pracy poznał Takahatę Isao, późniejszego współtwórcę Studia Ghibli, oraz swoją przyszłą żonę, Otę Akemi. Pracował wtedy m.in. przy produkcji Przygody Horusa – Książę Słońca oraz serii Sally Czarodziejka. Również w 1963 roku stanął na czele protestu animatorów, a później został sekretarzem związkowców. Zdecydował się opuścić Toei w 1971 roku i wraz z Takahatą kilkakrotnie zmieniał miejsce zatrudnienia. Najważniejsze produkcje z tego okresu obejmują pełnometrażowy film Zamek Cagliostro z 1979 roku oraz serię Panda kopanda, w której wyraźne są inspiracje postacią Pippi Pończoszanki Astrid Lindgren.

Twórczość Studia Ghibli

W 1982 roku Hayao Miyazaki rozpoczął pracę nad mangą, na podstawie której dwa lata później wyreżyserował film Nausicaa z Doliny Wiatru. Produkcję uznano za arcydzieło, a część krytyków jest zdania, że żadna kolejna praca Miyazakiego nie była w stanie jej dorównać. Rozgłos, który zyskał, doprowadził do założenia Studia Ghibli w 1985 roku, w którym od tamtej pory tworzył jako reżyser, scenarzysta, rysownik, animator oraz projektant artystyczny. Nazwa studia nawiązuje do arabskiego słowa oznaczającego wiatr, który wieje nad Saharą w stronę Mekki, wykorzystywany przez włoskich zwiadowców w czasie II wojny światowej.

Pierwszym filmem Studia Ghibli była Laputa – podniebny zamek z 1986 roku. W 1988 roku powstał Mój sąsiad Totoro. Kontury tytułowego stwora są do dzisiaj symbolem Studia Ghibli. W kolejnych latach powstawały takie kultowe produkcje jak Podniebna Poczta Kiki z 1989 roku, Szkarłatny Pilot z 1992, Księżniczka Mononoke z 1997 roku.

W 2001 roku Studio wypuściło jedną z najbardziej znanych i rozpoznawalnych prac reżysera – Spirited Away – w Krainie Bogów. Film został odznaczony m.in. Oscarem w kategorii najlepszego filmu animowanego oraz Złotym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie. W 2001 roku powstaje Ruchomy Zamek Hauru. Te dwie produkcje są najbardziej kojarzone z twórczością reżysera. Najnowszy film, który miał zakończyć karierę mistrza, miał premierę w 2013 roku. Zrywa się wiatr otrzymał nominację do Oscara.

Techniki tworzenia filmów

Filmy Miyazakiego są niezwykłymi produkcjami, które można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Chciałabym zacząć od strony technicznej. Animacje reżysera są praktycznie w całości rysowane ręcznie. Miyazaki jest autorem większości kluczowych klatek animacyjnych, które oddają najważniejsze elementy ruchu postaci. Opracowuje także szkice, scenorysy oraz studia roślin, zwierząt i maszyn, które chce wykorzystać w filmie. To, że proces artystyczny jest od niego w pełni zależni, odróżnia jego twórczość od pracy innych wielkich rozpoznawalnych studiów animacyjnych takich jak Disney. Podczas pracy korzysta z miękkiego ołówka 2B oraz farb akwarelowych. Kopie rozpisanych scen z uwagami autora można dostać na eBayu. Sam twórca wielokrotnie podkreślał, że jego umiejętności artystyczne go nie zadowalają.

Hayao Miyazaki bardzo ostro krytykuje naszą zależność od technologii oraz fikcyjnego świata. Pierwszą produkcją Studia Ghibli, która wykorzystywała animację komputerową mieszając techniki 2D i 3D, była seria telewizyjna Ronja – córka zbójnika na podstawie powieści Astrid Lindgren. Film, który ma zakończyć krótką emeryturę Miyazakiego, także ma być wykonany tą techniką. Reżyser podkreśla, że papier i rysowanie ręczne to podstawa animacji, ale powoli przekonuje się do nowych technik i rozwiązań. Do tego momentu pozwalał na to, aby 10% materiału filmowego było tworzone komputerowo.

Specyfika twórczości Hayao Miyazakiego

Twórczość Miyazakiego jest inspirowana wątkami mitologii greckiej i japońskiej. Istotną rolę odgrywają także odwołania do religii shinto, stąd pochodzą wątki holistycznego podejścia do świata, duchowego wymiaru otaczających nas miejsc i przedmiotów, kwestię czystości i tego, że nie wszystko jest czarno-białe.

Jednym z najczęstszych motywów w filmach twórcy jest starcie cywilizacji z naturą. W Nausicee z Doliny Wiatru przedstawił postapokaliptyczny świat, w którym tytułowa bohaterka walczy o przywrócenie równowagi między światem ludzi i przyrody. Księżniczka Mononoke nie sprowadza tego konfliktu do prostych rozwiązań dobra i zła – autor pokazuje, że nie ma prostych odpowiedzi na pytania dotyczące tajemnic ludzi, bogów i natury. W produkcji Laputa – podniebny zamek reżyser stawia tezę, że to nie wytwory cywilizacyjne szkodzą światu, ale to, w jaki sposób z nich korzystamy.

Dzieciństwo Miyazakiego, obserwacja pracy ojca przy koncernie tworzącym części samolotowe oraz doświadczenie wojny na Pacyfiku i okupacji są powodem pacyfizmu, który przebija się praktycznie we wszystkich filmach twórcy. W Szkarłatnym Pilocie główny bohater to weteran I wojny światowej, który obwinia się za to, że jako jedyny przeżył. Przeklinanie samego siebie powoduje, że przyjmuje po części postać świni. W Ruchomym Zamku Hauru pojawia się wątek czarodziejów, którzy tracą swoją tożsamość podczas wojny i zmieniają się w groźne maszyny.

Najbardziej znanym przykładem tego wątku jest Zrywa się wiatr, który stanowi animowaną biografię inżyniera samolotów Jiro Horikoshiego. Film jest impresjonistyczną wizją starcia przyrody z człowiekiem – rozpoczyna się wielkim trzęsieniem ziemi w Tokio z 1923 roku. Jiro cały czas stara się stworzyć konstrukcję, która byłaby w stanie jeszcze dalej „naginać” prawa fizyki, jednak jego idealizm zostaje zweryfikowany przez konflikt. Film wzbudził kontrowersje zarówno środowisk prawicowych, jak i lewicowych w Japonii i na świecie. Został zbojkotowany przez Koreę Południową. Film Miyazakiego nie daje jednak prostych odpowiedzi ani nie ocenia, także w sprawie II wojny światowej.

Idea przedstawiania zła i potem niszczenia go jest uważana za typową, ale ja uważam ją za obrzydliwą. Pomysł, że kiedy Dzieje się coś złego, to można za to obwinić i ukarać konkretną osobę, jest bez sensu w życiu i w polityce – Hayao Miyazaki

Natura w filmach Studia Ghibli często stanowi osobnego bohatera. Jest to szczególnie widoczne w Księżniczce Mononoke czy Moim sąsiedzie Totoro. Wspomniany wcześniej motyw lotu jest jednym z głównych wątków Podniebnej poczty Kiki, która opowiada historię dorastania młodej czarownicy używającej latającej miotły do przekazywania listów i paczek.

Hayao Miyazaki jest znany z kreacji silnych, kobiecych bohaterek. Są postaciami wielowymiarowymi i skomplikowanymi. W Ruchomym Zamku Hauru główna bohaterka na początku filmu zostaje zaklęta w ciało starej kobiety. Później dowiadujemy się, że ma potężny magiczny talent i sama utrzymuje swoją klątwę, wierząc, że na nią zasługuje. W Księżniczce Monokoe obie strony konfliktu przyrody i ludzi symbolizuje główna bohaterka oraz pani Eboshi, która stoi na czele przemysłowego miasteczka. Jest chciwa i chce dominować nad naturą, ale jest także troskliwą liderką, która dba o przetrwanie wszystkich, których ma pod swoją opieką. Część najważniejszych miejsc w jego filmach jest ściśle związana z kobietami. Do najważniejszych przykładów możemy zaliczyć łaźnię w Spirited Away… oraz warsztat, w którym przebudowuje się samolot tytułowego Szkarłatnego Pilota – obie przestrzenie są zdominowane przez kobiety, stanowią miejsca ich pracy.

Hayao Miyazaki rozważa także wątki dorastania w Podniebnej Poczcie Kiki oraz w Spirited Away…, w których pojawiają się kwestie tożsamości oraz odpowiedzialności za swoje czyny. Chihiro, bohaterka Spirited Away…, to dziewczynka, która trafia do świata bóstw i jest zmuszona podjąć pracę w publicznej łaźni, żeby wykupić swoich rodziców. Film ma także drugie, głębsze i bardziej przerażające dno – w sposób mniej lub bardziej subtelny odwołuje się do problemu dziecięcej prostytucji w Japonii okresu wojennego.

Rozgłos Hayao Miyazakiego

Kontrowersje, które towarzyszą reżyserowi, często biorą się z jego pacyfistycznych i lewicowych poglądów. Określił plany rewizji konstytucji jako „obrzydliwe”, wielokrotnie powracał też do tego, że Japonia powinna przeprosić za kwestię „kobiet pocieszycielek”. Po katastrofie nuklearnej z marca 2011 roku Studio Ghibli wywiesiło transparent, w którym zaznaczyło, że „będzie pracować nad filmami przy użyciu elektryczności, a nie atomu”. Pacyfizm Hayao Miyazakiego spotyka się z ostrą krytyką japońskich prawicowych użytkowników Internetu, którzy określają go jako „antyjapońskiego” i „zdrajcę”. Pojawiły się także komentarze, że reżyser mógłby wypłacić odszkodowania dla „kobiet pocieszycielek” wyłącznie z zysków ze swoich filmów.

Najnowszy film Studia Ghibli ma opowiadać o małej gąsienicy. Nie jest to pierwszy raz, kiedy twórca zdecydował się zawiesić emeryturę. Pełnometrażowa wersja filmu ma trafić na ekrany w 2019 roku. W chwili premiery Hayao Miyazaki będzie miał 80 lat.

PODZIEL SIĘ
mm
Specjalistka w sprawach Japonii i Korei związana z Uniwersytetem Jagiellońskim i Instytutem Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Pasjonatka japońskiej historii, polityki i kinematografii.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here