Rohingya. Kim są prześladowani muzułmanie Birmy?

751

W ostatnim miesiącu światowy rozgłos zdobyła niedola ludu Rohingya, prześladowanej muzułmańskiej mniejszości zamieszkującej Birmę. Rohingya są muzułmanami oraz są prześladowani: to jedyne dwa fakty niepodlegające dyskusji. Reszta jest sporna.

Rohingya (po polsku Rohingja, czyt. Rohinja lub Rohindża) to muzułmańska społeczność, licząca około milion członków zamieszkująca birmański stan Arakan, położony na zachodzie kraju i graniczący z Bangladeszem. Muzułmanie stanowią w Arakanie mniejszość – ustępują liczebnie buddyjskim Arakańczykom, z którymi od kilku dekad pozostają we wrogich stosunkach. Rohingya są nieuznaną grupą etniczną, bezpaństwowcami: od czterech dekad kolejne rządy birmańskie traktują ich jako nielegalnych imigrantów, w czym mają pełne poparcie społeczne. Prześladowania Rohingya mają charakter systemowy, zaś ostatni exodus niemal 500 tysięcy Rohingya do Bangladeszu był tylko ostatnim akordem w toczącym się dramacie.

Arakan (Rakhine), region zamieszkały przez Arakańczyków i Rohingya, to szczególne miejsce. Odcięty od pozostałej części Birmy pasem nieprzystępnych gór, leżał na szlakach handlowych, co dawało Królestwu Arakanu bogactwo i niezależność aż do końca XVIII, gdy został podbity przez Królestwo Birmy. Birma utraciła Arakan po przegranej I wojnie anglo-birmańskiej (1826), a wkrótce sama (1852, 1885) znalazła się pod kolonialnymi zaborami: ziemie birmańskie, w tym Arakan zostały włączone do kolonialnych Indii, co zapoczątkowało znaczną migrację indyjską na tereny Arakanu. Czasy kolonialne to rozwój gospodarczy regionu, który po niepodległości Birmy (1948) zastąpił marazm. Dziś Arakan to biedna prowincja, choć strategicznie istotna, ze sporymi rezerwami gazu naturalnego na wybrzeżu i chińskimi ropociągiem i gazociągiem biegnącymi do Yunnanu.

Odnośnie Rohingya i ich pochodzenia/tożsamości toczą się zażarte spory. Ich istotą jest pytanie: od kogo pochodzą Rohingya? Można tu wyróżnić trzy stanowiska. 1) Rohingya są potomkami muzułmańskich kupców (perskich, arabskich i indyjskich) od ponad dziesięciu wieków zamieszkujących Arakan. 2) Rohingya bezpośredni następcy bengalskich imigrantów z XIX i XX wieku. 3) Rohingya to Bengalczycy migrujący do Birmy w ostatnich dekadach.

Odpowiedzi na powyższe pytania dotyczące pochodzenia i tożsamości Rohingya nie są wyłącznie akademicką debatą: mają bezpośrednie, namacalne następstwa polityczne i społeczne, co widać w obecnym kryzysie.  W przypadku uznania stanowiska nr 1: Rohingya to specyficzna grupa muzułmańskich Arakańczyków (osób związanych z Arakanem przed podbojem kolonialnym), nie ma podstaw do odmawiania im obywatelskich praw. Jeśli wszakże uznać Rohingya są podgrupę Bengalczyków zamieszkującą północny Arakan w wyniku migracji kolonialnej i późniejszej (stanowiska nr 2 i 3), to arakańskie i birmańskie lęki związane z ich migracją są zrozumiałe (co nie znaczy usprawiedliwione).

Wszystkie trzy stanowiska mają swoje racje i argumenty. Muzułmanie mieszkali w Arakanie od ok. IX wieku. Przez cały okres Królestwa Arakanu ich obecność była zauważalna i istotna, choć zawsze stanowili znaczną mniejszość wobec buddystów. Po podboju kolonialnym Arakanu (1826) nasiliła się muzułmańska migracja z Bengalu, wspierana przez władze kolonialne. Migracja bengalska miała również miejsce po odzyskaniu niepodległości przez Birmę. Problematyczność tej kwestii potęguje sprawa płynnych tożsamości mieszkańców Arakanu i Bengalu: regionów pogranicznych, bez naturalnej granicy (rozdzielone są tylko średniej wielkości rzeką Naaf), których mieszkańcy przemieszczali się i migrowali w obie strony, szczególnie w czasach kolonialnych, gdy oba regionu były prowincjami brytyjskich Indii. Do tego dochodzi brak kategorii etnicznych/narodowych na tych terenach przed XX wiekiem (do tego okresu definiowano się tylko przez religię, zresztą mocno synkretyczną). To powoduje, że muzułmanie po obu stronach granicy wyznają tę samą religię, mają podobny kolor skóry, twarze i kulturę.

Rząd Birmy od 1982 (ustawa o narodowościach) nie uznaje Rohingya za osobną grupę i traktuje ich jak nielegalnych imigrantów. W budzącym ogromne kontrowersje i niewiarygodnym metodologicznie oficjalnym spisie 135 „narodów” (grup etnicznych) Birmy, Arakan ma zamieszkiwać obecnie 7 grup etnicznych, w tym jedna grupa muzułmańska Kamein (Kaman), wywodząca swoje pochodzenie również od arabskich kupców, lecz nie uznająca się za Rohingya. Kwestia Kaman odzwierciedla to podział wśród muzułmanów Arakanu istniejący przynajmniej od lat 50-tych XX w. część nazywa siebie „arakańskimi muzułmanami” lub po prostu Arakańczykami (twierdząc, że buddyjscy mieszkańcy Arakanu zawłaszczyli nazwę Arakańczycy). Inni muzułmanie, zamieszkujący głównie północny Arakan przy granicy z Bangladeszem, preferują określenie Rohingya i wywodzą swą nazwę od Rohang: zniekształconej nazwy Arakanu, ale nie czują już bezpośredniej identyfikacji etnicznej z Arakanem: przynajmniej od lat 50-tych zaczęli propagować termin „Rohingya” zamiast „muzułmański Arakańczyk”. Nazwa Rohingya jest kategorycznie odrzucana przez buddyjskich Arakańczyków, Birmańczyków, a także przez tych muzułmanów uznających się za muzułmańskich Arakańczyków (Kaman) – dla nich „Rohingya” jest czymś wymyślonym bądź sfabrykowanym, a ludzie się tak nazywający to nikt inny jak Bengalczycy. Delimitacja granicy między tymi dwoma grupami –  muzułmańskimi Arakańczykami a Rohingya – jest bardzo trudna. W Arakanie spotkać można najróżniejsze wersje tego, co dla ludzi znaczą takie słowa jak Arakan, Rohingya czy muzułmański Arakańczyk.

Formalnie rzecz biorąc, od poprzedniej konstytucji birmańskiej z 1974 r. buddyjscy Arakańczycy (Rakhine) uzyskali miano osobnej grupy etnicznej i status „rdzennych” mieszkańców Arakanu. Od tego momentu termin Arakańczyk (Rakhine) połączono z buddyzmem – Arakańczykiem równał się buddyście, słowa te stały się synonimami. Dla muzułmanów arakańskich oznaczało to urzędową politykę wykluczenia ich kultury i ich narodu; na pewno muzułmanie przegrali walkę o nazwę Arakańczycy – od tej pory po dzień dzisiejszy Arakańczyk równa się buddyście.

Podsumowując: spór o to, od kogo pochodzą i kim są Rohingya jest właściwe jest na obecną chwilę nie do rozstrzygnięcia, gdyż nigdy nie przeprowadzono wiarygodnych badań antropologicznych lub socjologicznych, a każda ze stron konfliktu prezentuje swoją wersję lub wersje. Dyskusja ogniskuje się wokół podstawowych pytań: czy Rohingya to potomkowie kupców z czasów Królestwa Arakanu czy też bengalskich imigrantów z XIX/XX wieku? A może obu? Z tym wiąże się szersze pytanie: czy kiedykolwiek Rohingya powstali jako osobna grupa etniczna/naród i czy/kiedy wykształcili swoją własną tożsamość?

Z braku obiektywnych badań nie sposób odpowiedzieć na te pytania. Poza tym, że są muzułmanami, nie wiadomo na pewno kim są Rohingya.

W tej sytuacji najbardziej wiarygodne są dwie hipotezy. Pierwsza głosi, iż w zdominowanym przez muzułmanów północnym Arakanie istnieje odmienna, miejscowa kultura muzułmańska, istniejąca od ok. dwóch wieków, której mieszkańcy mówią lokalnym dialektem będącym mieszanką bengalskiego, birmańskiego, hindi i angielskiego” (wg innej wersji dialekt Rohingya jest odmianą bengalskiego). Druga hipoteza twierdzi, iż Rohingya to określenie narodu politycznego, łączącego w sobie różne muzułmańskie grupy etniczne Arakanu.

 

PODZIEL SIĘ
mm
dr nauk społecznych UJ, adiunkt w IBiDW UJ, autor czterech książek, w tym dwóch bestsellerów naukowych: "Niedźwiedź w cieniu smoka. Rosja-Chiny 1991-2014" i "Pani Birmy.Biografia polityczna Aung San Suu Kyi".

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here