Rola ukryta – pozycja koreańskiej kobiety epoki Joseon

637

Epoka Joseon obejmuje ogromną część historii Korei. Jest to burzliwy okres, w którym Koreańczycy musieli borykać się z wieloma przeciwnościami losu w postaci najazdów oraz klęsk nieurodzaju. To właśnie wtedy Koreańczycy zwrócili się ku ideom neokonfucjańskim, które m.in. spowodowały znaczną radykalizację poglądów, a co za tym idzie znaczną marginalizację pozycji koreańskiej kobiety w społeczeństwie.

Kobiety były zmuszone do szukania innych dróg dających możliwości decydowania w mniejszym lub większym stopniu, jeśli nie o tym, co się dzieje w sferze publicznej, to chociaż tej domowej. Na początku epoki Joseon miały stosunkowo wysoką pozycję społeczną. Po śmierci mężów to często one zostawały głowami rodów, a nie najstarszy syn, jak można by się tego spodziewać po typowym społeczeństwie konfucjańskim.

Postaram się w jak najlepszy sposób przedstawić, w jaki sposób przebiegały zmiany w społeczeństwie koreańskim, jak zmieniało się postrzeganie roli kobiet i jak same Koreanki potrafiły sobie poradzić w coraz bardziej patriarchalnej Korei epoki Joseon.

Obecność w życiu publicznym

Społeczeństwo koreańskie charakteryzowało się przyzwoleniem na stosunkowo dużą obecność kobiet w życiu publicznym, w którym cieszyły się szacunkiem i autorytetem, zarówno we wcześniejszych państwach koreańskich, jak i na początku istnienia królestwa rządzonego przez dynastię Yi.

Na przykład królestwo Silla w ciągu swej historii rządzone było trzy razy przez kobiety, z czego dwie przyczyniły się do powstania tzw. Zjednoczonego Silla. Relatywnie wysoka pozycja kobiety w społeczeństwie koreańskim wynikała m.in. z tego, że system wartości społeczeństwa opierał się na buddyzmie, który uznaje równość ludzi.

Wpływ konfucjanizmu

W epoce Joseon buddyzm został odrzucony przez wyższe klasy na rzecz ideologii konfucjańskiej, która klasyfikuje człowieka, stawia go w pozycji pana lub służącego. Konfucjanizm to rodzaj światopoglądu zakładający, że w życiu człowieka najistotniejsze jest samodoskonalenie poprzez rozwijanie takich cech jak: humanitarność, umiejętność stosowania etykiety i odprawiania rytuałów oraz oddanie i cześć wobec starszych tzw. nabożność synowska. Konfucjusz wyróżnił pięć rodzajów relacji społecznych: między władcą a poddanym, ojcem a synem, mężem a żoną, starszym bratem a młodszym bratem oraz przyjacielem a przyjacielem. Z wszystkich pięciu tylko ostatnia zachodzi między ludźmi równymi sobie. Ideologia konfucjańska była obecna we wcześniejszych państwach koreańskich, ale nie była dominująca. Zmieniło się to właśnie w Joseonie.

Decyzja króla i bliskich mu doradców o pozbawieniu buddyzmu i mnichów buddyjskich dawnego wpływu na życie polityczne państwa, a także mocniejsze położenie nacisku na rozwijanie się idei związanych z konfucjanizmem wynikała z wielu powodów. Przede wszystkim z tego, że konfucjanizm pozwolił na legitymizację władzy nowego rodu. Ponadto Koreańczycy zawsze brali sobie Chiny za wzór. Chcąc stworzyć silne państwo wzorowali się na władcach chińskich. Od tej pory buddyzm stał się „religią dla kobiet”. Gdy mężczyźni oddawali się doskonaleniu ideałów konfucjańskich, kobiety kultywowały religię, która była specyficzną odmianą buddyzmu, charakterystyczną dla Korei, łączącą w sobie wierzenia buddyjskie oraz szamanizm koreański i wierzenia ludowe. Co ciekawe, właśnie religia, choć oficjalnie darzona pogardą przez męską część społeczeństwa, była dla kobiet epoki Joseon jedną ze ścieżek pozwalających na zachowanie pewnego szacunku i poczucia bycia istotną w życiu rodziny, a przez to w społeczeństwie.

Kult przodków

Kultura Dalekiego Wschodu charakteryzuje się przykładaniem ogromnej wagi do kultu przodków. Wynika to między innymi z tradycji konfucjańskiej, kładącej nacisk na szacunek wobec tradycji i mądrości starszych. Korea nie jest wyjątkiem, w niej również rytuały związane z kultem przodków zawsze były niezwykle istotne.

Ponieważ zgodnie z tradycją kobieta po zamążpójściu stawała się członkiem rodu męża, przodkowie jego stawali się jej przodkami. Na początku epoki Joseon było czymś normalnym, że synowe uczestniczyły w ceremoniach, składając hołd przodkom. Jednak od XVII wieku kobiety zostały wykluczone z wszelkich konfucjańskich ceremonii m.in. czczenia przodków. Wynikało to z presji rządu, chcącego utworzyć stricte patriarchalne społeczeństwo, w którym nie ma miejsca na kobiety.

Dlatego też skupiły się one na dbaniu o sferę nieoficjalną, mistyczną. Pani domu miała za zadanie zadbać o to, aby wszelkie duchy, bogowie wioski i zmarli z rodziny sprzyjali jej mężowi i aby gospodarstwo mogło dobrze się rozwijać i prosperować. Jeśli rodzinę nawiedzało dużo nieszczęść kobieta miała za zadanie udać się do szamana lub szamanki. Wtedy analizowała problem, konsultowała się, co należy zrobić, aby duchy i bogowie znów sprzyjali interesom męża. Następnie aranżowała ceremonie szamanistyczne, które miałyby pomóc. W gestii kobiety należało zorganizowanie zapłaty dla szamana lub szamanki oraz współuczestnictwo w ceremonii. Mężczyźni nigdy się tym nie zajmowali, oficjalnie praktykami tego rodzaju pogardzano. Mimo to popularność zjawiska świadczy o tym, że było one po cichu akceptowane, a może i często pożądane. Choć mężczyźnie nie wypadało zajmować się „zabobonami”, gdy wszelkie „męskie” metody zawiodły, nie pozostawało nic innego, jak zwrócić się do sił nadprzyrodzonych. Musiała zatem istnieć postać, która dbała o dobrobyt rodziny właśnie w sferze duchowej. Dzięki temu kobiety koreańskiej epoki Joseon zachowały swoją pozycję w domu, ich rola wciąż była istotna. Choć zostały wykluczone z ceremonii oficjalnych, ich wkład w życie rodzinne nadal miał duże znaczenie.

Wpływ przez literaturę

Literatura to kolejna sfera, w której kobiety odnalazły miejsce na wzajemną pomoc w świecie zdominowanym przez mężczyzn. W ówczesnej Korei wykształcenie płci pięknej nie było najistotniejszą kwestią, ważniejsze było to, czy urodzi syna i czy umie przestrzegać zasad etykiety. Jednak wśród najwyższych sfer społeczeństwa epoki Joseon pojawiły się i takie, którym studia nad księgami konfucjańskimi nie były obce.

Jako osoby wykształcone i biegłe w znajomości nauk Konfucjusza i innych myślicieli dostrzegały one problem deficytu literatury mówiącej o tym, kim jest kobieta w społeczeństwie i jak ma wypełniać swoją rolę. Ich spojrzenie na kwestię równości płci nie odbiegało od doktryny konfucjańskiej. Oczywistością dla nich była podległość kobiet mężczyznom. Idea równości płci polegała w ich mniemaniu na koncepcji „pyol” czyli różnicy. Ponieważ kobiety różnią się od mężczyzn, mają inne role w społeczeństwie i droga doskonalenia samych siebie również jest dla nich różna. Rolą kobiety koreańskiej epoki Joseon było zostanie hyonmo yangch’o tzn. mądrą matką, dobrą żoną. Dlatego utwory, które pisały kobiety tamtych czasów, miały służyć jako wskazówki do osiągnięcia tego celu. Była to wówczas najlepsza droga do zapewnienia sobie pozycji i bezpieczeństwa. Pisarki odkrycie drogi do niezależności pojmowały w sposób odpowiadający założeniom myśli Konfucjusza i odbiegający znacznie od tego, jak pojmujemy ją dzisiaj.

Naehun czyli „nauka dla kobiet”

Napisała ją matka króla Songjonga, królowa Sohye. Zdawała sobie sprawę z tego, jak istotna jest rola kobiety w małżeństwie i życiu rodziny. W ideologii konfucjańskiej rodzina jest odpowiednikiem państwa – jeśli na poziomie rodziny istnieją jakieś problemy, rzutują one na stan całego społeczeństwa i państwa. Jeśli rodzina jest zepsuta, to państwo też. Dlatego w trosce o dobre małżeństwo swojego syna, a przez to dobro całego królestwa, postanowiła napisać poradnik dla swojej przyszłej synowej. Następnie udostępniła go wszystkim kobietom, aby mogły one jak najlepiej odnaleźć się w swojej roli. Małżeństwo uznała za drogę do uzyskania władzy przez kobietę przy jednoczesnym spełnianiu, tak istotnych w konfucjanizmie, obowiązków wobec społeczeństwa.

Yobom czyli „wzory do naśladowania dla kobiet”

Kolejnym istotnym dziełem jest Yobom, napisane przez królową regentkę Yesun w języku koreańskim a nie, jak inne uczone teksty tamtych czasów, po chińsku. Książka zawiera 123 biografie kobiet, które autorka uznała za dobry wzór dla innych. Poza zwróceniem uwagi na to, jak być dobrą żoną, synową, matką itd., kładzie też nacisk na to, jak istotne jest rozwijanie swoich indywidualnych talentów. Przypomina, że w konfucjanizmie równie ważna jest praca nad sobą, czyli doskonalenie umiejętności i zdobywanie mądrości. Autorka wykazuje, że również przez takie postępowanie kobieta może odnaleźć się w swojej roli. Poświęcenie dla społeczeństwa jest bardzo ważne, ale nie ma wartości, jeśli nie zachodzi poprzez pryzmat samodoskonalenia.

Onhaeng sillok

Wyjątkową pozycją jest Onhaeng sillok, czyli ‚jak postępować, będąc kobietą’ autorstwa Kwon Ryunhandang. Była to kobieta, która przetłumaczyła chińskie książki o ideach z Zachodu na koreański. Jej dzieło, podobnie jak to napisane przez królową Yesun, zawiera biografie kobiet mające pomóc w odkryciu najlepszej drogi postępowania w życiu. Wyjątkowe jest jednak to, że Kwon wybiera na przykłady kobiety z warstw niższych, te, których życie codzienne jest zupełnie inne od życia arystokratek. Ponieważ autorka była dobrze zaznajomiona z myślą Zachodu oraz religią chrześcijańską, umieściła w Sillok pewne idee katolickie i dlatego jej praca uwzględnia również kobiety pochodzące z pospólstwa. Naturalnie Ryunhandang wychowana była w społeczeństwie konfucjańskim i idee konfucjanizmu nie były jej obce. W związku z tym istotna dla niej była też kwestia edukacji kobiet. Autorka Onhaeng sillok zwróciła uwagę na coś co do tej pory było całkowicie pomijane – potrzebę edukacji kobiet bez względu na ich pochodzenie i docenienie trudów dnia codziennego kobiet z niższych warstw społecznych. A to wszystko po to, aby pokazać, że każda kobieta może dążyć do realizacji idei samodoskonalenia oraz odnaleźć swoją niezależność w świecie zdominowanym prze mężczyzn.

Każda z wymienionych autorek miała swój sposób i swoją wizję pomocy innym kobietom. Przystosowując się do warunków, które zostały im narzucone, starały się odnaleźć drogę do względnej niezależności, szukały sposobów, aby „obejść przepisy”.

Zdobycie szacunku i wysokiej pozycji w świecie, w którym kobietami się po prostu często pogardzało, nie jest łatwym zadaniem, tak samo jak ochrona własnych praw (mocno ograniczonych). Mogłoby się wydawać, że ich nacisk na bycie ‚mądrą matką i dobrą żoną’ mija się z celem, ale wcale tak nie jest. Poprzez spełnianie swoich ról wzorowo kobiety mogły osiągać ogromny sukces, wspinać się na najwyższe szczeble władzy i wymykać się systemowi, który je izolował.

Nowe zasady

Zasady konfucjańskie i zmiany w państwie koreańskim dotyczące obyczajowości oraz postrzegania kobiet zostały narzucone odgórnie. Na początku epoki Joseon widoczne jest bardzo powierzchowne podejście do egzekwowania nowych zasad. Rząd jedynie sugerował, zalecał jak powinna np. wyglądać kwestia dziedziczenia. W XVII wieku było czymś zupełnie naturalnym, że to wdowa zostawała głową majątku po śmierci męża a nie syn, nawet jeśli był on żonaty. Kobiety te traktowane były na równi z mężczyznami i obdarzane dużym szacunkiem. W księgach rodowych i spisach ludności zapisywano je jako żony lub głowy rodu (po śmierci męża). Sytuacja uległa zmianie już w wieku XVIII. Spowodowane to było zwiększeniem nacisku rządu na kwestię usunięcia kobiet z życia publicznego. W księgach rodowych i spisach ludności przestano zapisywać kobiety z imienia i nazwiskam a zaczęto po prostu je tytułować jako „matki synów”. W sferach yangban (arystokracji koreańskiej) kładziono nacisk na dziedziczenie z ojca na syna, a nie z męża na żonę. Ilość majątków zarządzanych przez kobiety gwałtownie spadła.

Autorytet zaczęto opierać przede wszystkim na płci. Jednak na początku wprowadzania zmian w państwie wdowy w rodzinie wciąż utrzymywały swoją wysoką pozycję i często wyręczały przy zarządzaniu majątkami swoich synów, którzy oficjalnie byli panami rodu. Polityka królów Hyonjonga i Sukchonga była silnie nastawiona przeciwko takim postawom. Za rządów króla Sukchonga przepisy dotyczące rejestracji obywateli stały się bardzo restrykcyjne. Nie tylko arystokraci posiadali dokumenty tożsamości, ale każdy wolny człowiek zamieszkujący królestwo Joseon. Ci którzy nie posiadali takich dokumentów, nie mieli prawa przystąpić do egzaminów państwowych. Zatem wzrost tendencji do rejestrowania majątków na mężczyzn wiązał się z ówczesną polityką państwa, które nie było przychylnie nastawione do tych rodów, które przyzwalały kobietom na sprawowanie władzy w rodzinie. Zwróciłam uwagę na to, że zdecydowana dezaprobata rządu skierowana była przeciwko wdowom będącym głową rodu.

Działania przeciw wdowom

Wszelkie prawa zabraniające kobietom uczestnictwa w życiu publicznym państwa zwrócone były głównie przeciwko wdowom. Wynikało to w dużym stopniu z tego, że tylko one mogły liczyć na szacunek społeczeństwa jako kobiety niegdyś zamężne, jeśli były matkami synów ich status jeszcze bardziej się zwiększał. Pozycja żony, która nie urodziła dzieci, była zdecydowanie niższa, o pozycji kobiety niezamężnej nie wspominając. Ostracyzm społeczny dotyczył ich zanim jeszcze królowie pomyśleli o wprowadzaniu ograniczeń dla kobiet.

W XIX wieku został również wydany dokument, w którym było napisane, że jeśli w domu jest ojciec, to ojciec jest głową majątku. Nawet jeśli ojciec jest osobą starszą i przekazał swoje zadania synowi, to wciąż on jest głową rodziny. Gdy ojciec umiera, to jego syn staje się zarządcą majątku, nawet jeśli żyje wciąż matka, ponieważ nie jest rolą kobiety rządzić. W dokumencie było również umieszczone zalecenie, aby wprowadzić ten system w każdym domu. To pismo urzędowe skierowane było do wszystkich warstw społecznych – wynikało to z chęci oświecenia całego narodu koreańskiego wizjami neokonfucjańskimi. Istnienie takiego dokumentu sugeruje nam również, że jeszcze wtedy były rodziny, które przekazywały rolę głowy rodu żonom a nie synom. Wysoka pozycja kobiet była bardzo mocno zakorzeniona w praktyce społecznej Koreańczyków. Niestety wraz z rozwojem tego typu polityki następował również stopniowy wzrost tendencji seksistowskich.

W Korei kobiety bardzo wcześnie wychodziły za mąż. Po śmierci męża wdowa miała trzy możliwości: zostać w majątku męża, zostać z teściami lub powrócić do domu rodzinnego. Starsze kobiety, naturalnie, zazwyczaj wybierały opcję pozostania ze swoimi dziećmi. Natomiast młodsze jeszcze w XVII wieku wybierały powrót do domu rodzinnego. Wiązało się to z tym, że wówczas kobieta po odbyciu żałoby mogła ponownie wyjść za mąż. Taka praktyka była bardzo popularna, dawała możliwość na rozpoczęcie życia od nowa, polepszenie swojego statusu, wykorzystanie potencjału młodości. W XVIII wieku nastąpiła zmiana dotycząca w głównym stopniu klasy yangban i młode wdowy częściej wybierały domy teściów. Postępowanie, które do tej pory było uznawane za po prostu chwalebne poświęcenie, z biegiem czasu stało się codziennością.

Z punktu widzenia ideologii konfucjańskiej ponowne zamążpójście jest czynem niemoralnym. Zgodnie z doktryną konfucjańską, gdy kobieta wychodzi za mąż przodkowie jej męża stają się jej przodkami. Kobieta wychodząc ponownie za mąż powoduje zachwianie pewnej równowagi i systemu wartości. Powstaje wiele pytań niemożliwych do rozwiązania i wprowadzających zamęt. Którzy przodkowie kobiety wielokrotnie zamężnej są jej przodkami? Czy przez ponowne zamążpójście kobieta ta zrywa jakąkolwiek więź z przodkami zmarłego męża? Czy może nigdy nie będzie w pełni częścią rodu swego kolejnego męża? Widzimy bardzo duży problem w rozwiązaniu kwestii statusu kobiet wielokrotnie wychodzących za mąż. Dlatego też starano się ten proceder usunąć ze społeczeństwa. Jak już wcześniej wspominałam, zdecydowany spadek w praktykowaniu ponownego zamążpójścia na początku widoczny był tylko wśród arystokracji. Aby wpłynąć również na warstwy niższe zaczęto propagować historie promujące postawę zachowania wierności zmarłemu mężowi.

Wcześniej kobiety nie zdawały sobie sprawy z niemoralności praktyki ponownego zamążpójścia z perspektywy konfucjanizmu. Samo uświadamianie jednak nie wystarczyło. Wciąż pojawiały się takie sytuacje, wynikało to przede wszystkim z tego, że kobieta w ten sposób mogła uzyskać jeszcze szansę na zdobycie pozycji i szacunku. Dlatego pojawiło się prawo, które zabraniało potomkom kobiet ponownie zamężnych przystępowania do egzaminów państwowych. Przez ponowne wyjście za mąż kobiety pozbawiały swoje dzieci i wnuki możliwości osiągnięcia czegokolwiek w przyszłości. Ponadto kobiety z klasy yangban w pewnym momencie zaczęto poddawać bardzo dużej presji, która sprawiała, że wizja wyjścia za innego mężczyznę stawała się zupełnie nieatrakcyjna.

Postępująca izolacja

Kwestia procesu, jaki zaszedł w społeczeństwie koreańskim nasuwa nam na myśl wiele pytań. Po pierwsze: czemu Koreanki zgodziły się na postępowanie ich izolacji w życiu publicznym?

Wydaje się być czymś zaskakującym, że kobiety, które niegdyś zajmowały tak istotną pozycję w społeczeństwie, godziły się na postępujące wykluczenie. I tu ponownie trzeba przypomnieć, że proces ten wynikał z inicjatywy odgórnej a nie oddolnej. Koreańczykom narzucono nowy porządek, w którym kobiety nie grają żadnej roli. Było to zupełnie nienaturalne i sprzeczne z dotychczasowym porządkiem panującym w społeczeństwie. Dlatego nawet gdy zaczęły się pojawiać odpowiednie przepisy a nie już tylko zalecenia rządu, były one często ignorowane. Ludziom ciężko było odzwyczaić się od poprzednich zasad. Brak przyzwolenia na ponowne zamążpójście kobiety na początku traktowany był jako swego rodzaju zalecenie. Z biegiem lat jednak zaczęto stygmatyzować i poddawać presji wdowy wychodzące ponownie za mąż, była to właśnie kwestia polityki państwa, które przede wszystkim zaczęło tworzyć prawo niesprzyjające kobietom. Postawiono je w bardzo trudnej sytuacji, skazując często na życie w osamotnieniu i izolacji.

Epoka Joseon to czas wojen, które prowadziły do wyniszczenia społeczeństwa, w Korei po najazdach panował głód, najeźdźcy nie tylko rabowali kraj, ale i wyzyskiwali jego mieszkańców. Państwo postawione w tak ciężkiej sytuacji zwraca się ku ideom, które mogłyby pomóc je wzmocnić i odbudować.

Koreański neokonfucjanizm

Konfucjanizm był ideologią Państwa Środka, które zawsze było wzorem dla władców koreańskich. Nic dziwnego zatem, że to myśl neokonfucjańska miała stać się tak istotna dla państwa koreańskiego.

Ideały konfucjańskie zaczęły opanowywać każdą sferę życia. Ponieważ konfucjanizacja społeczeństwa koreańskiego w epoce Joseon nie była procesem samoistnym nabrała ona pewnej specyfiki charakterystycznej tylko dla Korei. Ta specyfika jest doskonale widoczna właśnie w opisywanym przeze mnie zjawisku. Dla Koreańczyków wysoka pozycja kobiety była czymś naturalnym. Ceniono je, w rodzinie autorytet matki była niemal równy autorytetowi ojca. Nie ma nic dziwnego w tym, że sugestie, aby odsuwać je od życia publicznego nie spotykały się z jakąkolwiek zdecydowaną reakcją i były przeważnie po prostu ignorowane. Autorytet kobiety jako żony i matki był bezdyskusyjny. Aby osiągnąć sukces polityka rządu musiała się zwrócić ku metodzie konstruowania prawa, które ograniczałoby swobodę i prawa kobiet. Choć efekt nie był natychmiastowy, bo w nieoficjalnej sferze życia rodzinnego miały one wciąż ogromne znaczenie i cieszyły się szacunkiem to z biegiem lat wykluczenie z życia społecznego powodowało spadek siły autorytetu kobiety nawet jako matki i żony.

Szukanie swojego miejsca

Dlatego Koreanki znalazły inne drogi pozwalające na budowę pozycji w cieniu „wielkiej polityki” prowadzonej przez ich mężów.

Zaangażowanie się w dbałość o interesy rodziny poprzez sferę duchową jest jednym z nich. Koreańskie kobiety wytworzyły w ten sposób sferę, do której to mężczyźni nie mieli dostępu. Zabieganie o przychylność przodków i wszelkich innych duchów leżała w gestii kobiety. Dzięki temu jej misja nie ograniczała się tylko do rodzenia dzieci. Jej rola była ukryta, ale wciąż bardzo istotna. Zjawisko powstawania poradników dla kobiet pisanych przez kobiety też jest niesamowite. Ich autorki jako osoby dobrze wykształcone i często też cieszące się wysoką pozycją chciały pomóc innym odnaleźć się w realiach patriarchalnej Korei. W poradnikach tych nie chodziło jedynie o dążenie do uzyskania wysokiej pozycji czy instruowanie jak być mądrą matką i dobrą żoną, ważne też było uświadomienie kobiet, że też są ludźmi, a ich wartością nie jest tylko bycie posłuszną mężowi oraz rodzenie dzieci. Wskazywały istotę ich samorozwoju, który również jest ważną częścią doktryny konfucjańskiej.

Oto mamy przed sobą sytuacje, w której na skutek stopniowego wykluczenia oraz izolacji społeczeństwo koreańskie dzieli się na mężczyzn i kobiety, a każda z tych grup ma swoje strefy, do których druga nie ma dostępu.

Walka z dominacją męskiej części populacji przybrała zaskakującą formę, która pozwalała kobietom się odnaleźć i utrzymać pewien rodzaj niezależności. W sytuacji, w której państwo przedstawiało ich rolę w życiu społeczeństwa jako znikomą, one potrafiły udowodnić, że tak nie jest. Moim zdaniem historia przemiany roli kobiet koreańskiej epoki Joseon jest wyjątkowa. Sposób, w jaki poradziły sobie one z zaistniałą sytuacją, ukazuje je jako zaradne i pełne mądrości życiowej, pozwalającej na odnalezienie się nawet w tak niesprzyjających warunkach. Ich dzieje w tym okresie historii Korei wydają mi się wyjątkowo inspirujące nie tylko na skalę azjatycką, ale i światową.

PODZIEL SIĘ
Związana z Uniwersytetem Jagiellońskim oraz Instytutem Bliskiego i Dalekiego Wschodu specjalistka zajmująca się przede wszystkim Koreą. Interesuje się się przede wszystkim historią, kulturą oraz przemianami społecznymi.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here