Rewolucja islamska w Iranie oczami polskich studentów

1021

Rewolucja islamska, która wybuchła w Iranie w 1979 roku, obaliła monarchię i zastąpiła ją reżimem fundamentalistycznym. Wzbudziło to wielkie zdumienie w krajach zachodniego świata, których rządzący, do tej pory postrzegali Iran jako swojego bliskiego sojusznika. Wydarzenie to, także dzisiaj budzi niezrozumienie u bardzo wielu ludzi. Dlaczego?

Od XIX wieku teren Iranu był regionem budzącym zainteresowanie mocarstw Europejskich, zwłaszcza Rosji i Wielkiej Brytanii. Rządząca ówcześnie dynastia Kadżarów była słaba i nieskuteczna. Oba te mocarstwa sprytnie to wykorzystywały dzieląc kraj na dwie strefy wpływów i rozgrywając między władzą centralną zarówno wpływowe plemiona koczownicze oraz samych członków rodziny królewskiej. Dwór – zupełnie nieświadomy społecznych problemów, nieustannie zadłużał się u Brytyjczyków i Rosjan. Niekorzystne umowy poważnie szkodziły interesom kraju, potęgując chaos i ubezwłasnowalniając społeczeństwo. Wraz z odkryciem złóż ropy naftowej, uzależnienie Iranu od obu potęg, zwłaszcza Wielkiej Brytanii jeszcze bardziej wzrosło.

Po I Wojnie Światowej państwu groził rozpad. Wojna spustoszyła kraj, zaś w wielu regionach państwa szerzyła się rebelia i ruchy separatystyczne. Niemal wszystkie wpływowe środowiska w Iranie domagały się rządów silnej ręki. W roku 1921 Reza Chan, w bezkrwawym przewrocie przejął władzę dyktatorską, a zmusiwszy parlament do detronizacji dynastii Kadżarów, w roku 1925 samemu został królem.

Równocześnie wraz z objęciem władzy, przystąpił do zakrojonych na szeroką skalę reform, które zmierzały do stopniowego ograniczania wpływu duchownych na rządy i wprowadzenia nowoczesnego prawa na wzór krajów zachodnich. Budziło to sprzeciw niezwykle silnych środowisk konserwatywnych, jednak wszelkie bunty były krwawo tłumione. Powołano urząd cenzury, zaś represje uderzały w prawdziwych i domniemanych wrogów szacha. Przymusowo osiedlano plemiona koczownicze, stanowiące ówcześnie ponad ¼ ludności kraju, a także dążono do pełnej centralizacji władzy, zwalczając tradycję regionalną. Dowodem tego było zakazanie wszystkim mężczyznom noszenia tradycyjnych strojów muzułmańskich. Kilka lat później podobny zakaz objął także kobiety, w efekcie czego część z nich, tych najbardziej ortodoksyjnych, przez kilka lat pozostawała w domu.

Obalenie Rezy Szacha przez aliantów w 1941 roku, zostało odebrane jako kolejna ingerencja w wewnętrzne sprawy Iranu. Głównym powodem tych działań, były proniemieckie sympatię władcy. Alianci osadzili na tronie jego syna Mohammada Reze Pahlawiego, który zamierzał prowadzić politykę prozachodnią. Równocześnie był to czas swobody działalności politycznej. Szczególnym poparciem cieszyła się lewica. Największe znaczenie miały: pro-moskiewska, komunistyczna partia Tude (Masy), również komunistyczna, lecz niezależna od Moskwy partia Niru-je sewwom (Trzecia Siła) oraz probrytyjska partia Erade-je melli (Wola Narodu).

Po wojnie świat podzielił się na dwa bloki: komunistyczny i kapitalistyczny. Obawiając się rewolucji komunistycznej, szach wybrał sojusz z USA. Równocześnie Irańczycy zaczęli zdawać sobie sprawę z niekorzystnego podziału zysków ze sprzedaży ropy irańskiej, którą na południu kraju wydobywali Anglicy. Szach opowiadał się za renegocjacją umowy z Brytyjczykami, ale całe społeczeństwo domagało się jej pełnej nacjonalizacji.Na początku lat 50-tych, przeprowadził ją Mohammad Mosaddeq – premier rządu w latach 1951-1953, który w wyniku swoich działań, popadł w ostry konflikt z szachem. Stworzył on własne ugrupowanie, składające się z polityków i intelektualistów o różnych poglądach, których łączyła nacjonalizacja ropy. Ugrupowanie nazwano Frontem Narodowym. W odpowiedzi na działania irańskiego premiera, służby specjalne Wielkiej Brytanii i USA przeprowadziły zamach stanu, w wyniku którego rząd Mosaddeqa został obalony, a szach z pomocą Amerykanów przejął absolutną władzę w kraju.

Po obaleniu Mosaddeqa znacznie wzrosły wpływy USA. Kilka lat po zamachu, powołano SAWAK, którego agentów szkoliła CIA i Mossad. W zamyśle twórców miał on nie tylko zwalczać opozycję, ale być także skuteczną zaporą przeciw infiltracji komunistycznej z ZSRR. Największe represje dotknęły partię Tude. Skazano i stracono także kilku członków Frontu Narodowego. Łagodnie potraktowano natomiast prawice muzułmańską, w której upatrywano sprzymierzeńców zachodu. Mimo to terror i cenzura wyeliminowały z życia publicznego wszelką niezależną działalność opozycyjną.

Kurs obrany przez władcę był prozachodni. Poprzez szerokie wykorzystanie propagandy, dążono do upowszechniania zachodnich wzorców kulturowych. W roku 1962 szach ogłosił program reform zwany Białą Rewolucją. Jego realizacja trwała de facto do roku 1978. Zakładał on m.in. reformę rolną, nadająca ziemię chłopom, przyznanie praw wyborczych kobietom, a także wzrost edukacji i rozbudowa potencjału militarnego.

Biała Rewolucja szybko spotkała się z ostrą krytyką ze strony szyickiego duchowieństwa, w którego majątki ziemskie boleśnie uderzała. Środowiska te krytykowały także nadanie praw wyborczych kobietom. Po sfałszowanym plebiscycie, w którym większość społeczeństwa miała poprzeć reformy, wybuchły wielkie manifestacje. Głównym powodem był negatywny stosunek duchownych do reform, łamanie praw człowieka oraz autorytarne rządy i uległość szacha wobec USA. Wtedy też po raz pierwszy opozycja religijna pokazała swoją siłę, zaś szczególną popularność zdobył ajatollah Ruhollah Chomejni, któremu rewolucja islamska zawdzięcza swój sukces.

Z powodu inwigilacji i terroru SAVAK-u, opozycja również się zradykalizowała i zeszła do podziemia. Przybierała zwykle formę religijno-lewicową, bądź marksistowsko-leninowską. Organizacje opozycyjne prowadziły działalność terrorystyczną, a do najważniejszych należy zaliczyć Feda’ijan-e Chalq (Poświęcający życie dla ludu) oraz Modżahedin-e Chalq (Bojownicy za lud).

Na skutek reform, stopniowo wzrastał dobrobyt społeczeństwa, jednak był on rozłożony nierównomiernie. Istniała przepaść pomiędzy wsią i miastem. Równocześnie po przejściowym okresie zainteresowania laicyzacją i marksizmem, intelektualiści irańscy ponownie zwrócili się ku Islamowi. Westernizację postrzegano teraz jako zagrożenie dla tożsamości narodowej Irańczyków, zaś kasety z przemówieniami przebywającego w Iraku ajatollaha Chomejniego nielegalnie przewożono do kraju gdzie potajemnie je odsłuchiwano.

Podsumowując. Rewolucja islamska, która miała miejsce w 1978 roku miała kilka istotnych czynników. Pierwszym było niewątpliwie to, że w ocenie społeczeństwa szach i jego otoczenie nie reprezentował interesów kraju i był niesamodzielny. Krytykowano silne uzależnienie Iranu od USA, co było postrzegane jako kontynuacja XIX wiecznej polityki podległości wobec światowych mocarstw.

Drugim powodem było odrzucenie przez społeczeństwo propagowanego modelu nacjonalizmu. Marginalizował on rolę Islamu podkreślając przedmuzułmańską, imperialną przeszłość.

Trzecią przyczyną były natomiast zawiedzione ambicje młodych ludzi, absolwentów coraz liczniejszych uczelni nie mogących znaleźć pracy oraz nieustanny napływ ludności ze wsi do miast. Do tych grup społecznych Islam polityczny i jego populizm, a także potępienie nieosiągalnego dla większości biedaków luksusu wraz równoczesną pochwałą swojskich wartości sprawiał, że ludzie łatwo się z nim utożsamiali.

Wszystkie te czynniki miały wielki wpływ na wydarzenia, które w 1978 miały miejsce w Iranie. O tym, jak wyglądało to z perspektywy studiujących ówcześnie polskich studentów, opowie 10 kwietnia o godzinie 19 w kawiarni Literackiej dr Uniwersytetu Jagiellońskiego, pani Elżbieta Lisowska.

PODZIEL SIĘ
Marcin Chrobak – student iranistyki UJ oraz działacz Koła Studentów Stosunków Międzynarodowych i Koła Naukowego Iranistyki UJ. Interesuje się islamem, bliskim wschodem oraz współczesną historią Iranu.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here