Konflikt grecko-turecki o wpływy na Morzu Śródziemnym

186

Wieloletni spór pomiędzy Grecją i Turcją, związany z zasobami ropy naftowej i gazu w Morzu Śródziemnym, doprowadził do wzmocnienia obecności militarnej w regionie. Turcja prowadzi operacje wydobywcze na terytorium, które Grecja uznaje za swoją strefę wpływów. 28 sierpnia Turcja rozpoczęła także serię ćwiczeń wojskowych, co doprowadziło do dalszego wzrostu napięcia. 

4 września NATO przekazało do wiadomości publicznej, że rozmowy pomiędzy przedstawicielami wojsk obydwu krajów związane z „kwestiami technicznymi” mają już miejsce, ale Ateny nie potwierdziły tej informacji. Premier Mitsotakis podkreślił, że rozmowy rozpoczną się wyłącznie wtedy, kiedy „prowokacje” przestaną mieć miejsce.

Geneza

Konflikt wpływa na relacje Turcji i Grecji od lat. W latach 70. uległ znaczącemu zaostrzeniu, kiedy obydwa kraje trzykrotnie stanęły w obliczu konfliktu zbrojnego.

W maju 2015 roku Komisja Europejska udzieliła wsparcia rzędu 2 mln euro na badania pod budowę gazociągu we wschodniej części Morza Śródziemnego (Eastern Mediterranean Gas Pipeline, EMGP), linii o długości 2 tys. km dostarczającej zasobów przez Grecję. W 2017 roku projekt został uznany za możliwy, a w 2018 roku Komisja przekazała kolejne 34,5 mln euro na wstępne prace. W grudniu 2018 roku Izrael, Cypr, Grecja i Włochy podpisały wstępne porozumienie w tej sprawie.

W odpowiedzi, w 2019 roku Turcja wzmocniła działania badawcze i wydobywcze w regionie Cypru Północnego (Tureckiej Republiki Cypru Północnego), państwa uznawanego wyłącznie przez Ankarę. Działania spotkały się z krytyką Unii Europejskiej, która nałożyła na nią szereg sankcji, zmniejszyła wsparcie przysługujące państwom kandydującym i zatrzymała rozmowy bilateralne. Minister Spraw Zagranicznych Turcji wydał wtedy oświadczenie, w którym zaznaczył, że sankcje „nie wpłyną na naszą determinację”.

W listopadzie 2019 roku Turcja podpisała traktat z Libią, który ustanowił strefę ekonomiczną pomiędzy wybrzeżami obydwu krajów. Egipt uznał porozumienie za „nielegalne”, a Grecja za „absurdalne”, ze względu na fakt, że proponowana strefa obejmuje Kretę.

Napięcie w regionie wzmaga także kryzys uchodźczy i wzajemne oskarżenia o niewystarczające działania zapobiegawcze. Ponadto w lipcu Hagia Sofia straciła status muzealny i została przekształcona w meczet, co wywołało falę protestów wśród chrześcijan w regionie.

Przebieg

Turcja nadała szereg licencji zezwalających na działania wydobywcze w regionie, w tym w terenach w pobliżu Rodos i Krety. Wiceprezydent Fuat Oktay podkreślił w lipcu 2020 roku, że „wszyscy muszą zaakceptować, że Turcja i Turecka Republika Cypru Północnego nie mogą być wykluczone z energetycznego równania”.

W czerwcu 2020 roku ciągła obecność tureckich jednostek na terenie mórz terytorialnych Grecji i Cypru doprowadziła do spotkania greckiego Ministra Spraw Zagranicznych Nikosa Dendiasa z Josepem Barrelem, który od 2019 roku pełni rolę wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Barrel skrytykował wtedy turecką „nielegalną dyplomację okrętów wojennych”.

W lipcu Turcja wprowadziła ostrzeżenie morskie Navtex i wysłała w sporny region w pobliżu greckiej wyspy Kastellorizo jednostkę badawczą „Oruc Reis” wraz z towarzyszącymi jej łodziami, co wywołało protesty Cypru i Grecji.

Po krótkotrwałym złagodzeniu napięcia, głównie dzięki ingerencji Niemiec, w sierpniu Grecja podpisała układ z Egiptem w związku z wydobywczą strefą morską, co doprowadziło do zakończenia dialogu. Okręty Turcji i Grecji uległy wtedy kolizji, a Endrogan obiecał „reakcję na każdy najmniejszy atak”.

19 sierpnia Alexander Diakupoulos, czołowy doradca w kwestii bezpieczeństwa narodowego Grecji i bliski współpracownik premiera Kyriakosa Mitsotakisa, zrezygnował ze stanowiska. Bezpośrednią przyczyną decyzji były naciski po komentarzu na temat sporu z Turcją. Diakupoulos zasugerował, że Grecja ustąpiła miejsca Turcji w konflikcie. Później przeprosił, tłumacząc, że jego komentarz „spowodował niepotrzebne zamieszanie i problem”.

Diakupoulos już wcześniej był silnie krytykowany za wystąpienie publiczne, w którym przekazał, że Turcja była w stanie dokonać badań wód terytorialnych. To stoi w sprzeczności z narracją rządową, w której szybka reakcja greckiej floty uniemożliwiła pracę Turcji. Opozycjoniści skupieni w partii Syriza wezwali do ochrony integralności greckich granic. Mitsotakis skupił się na łagodzeniu konfliktu i pozyskiwaniu wsparcia ze strony Unii Europejskiej oraz innych państw w regionie, w tym Egiptu, który podpisał z Atenami porozumienie o wydobywanie węglowodorów.

6 sierpnia Grecja i Egipt sformułowały porozumienie o powstaniu własnej, ekskluzywnej strefy ekonomicznej. Od tamtego momentu napięcie w regionie systematycznie wzrasta, a Grecja i Turcja wysyłają swoje jednostki na sporne obszary i przeprowadzają ćwiczenia wojskowe pomiędzy Kretą a Cyprem. 26 sierpnia Grecja ogłosiła rozszerzenie swojego morza terytorialnego z 6 do 12 mil morskich, co jest uznawane za legalne w świetle prawa międzynarodowego.

Erdoğan – o wpływach i sułtanacie

5 września turecki prezydent Recep Tayyip Erdoğan wezwał Unię Europejską do zachowania „bezstronności” w sporze i jednocześnie ostrzegł Grecję przed „konsekwencjami”, jeśli nie zdecyduje się na rozpoczęcie rozmów.

„Albo zrozumieją język polityki i dyplomacji, albo zderzą się z bolesnymi doświadczeniami”

Erdoğan odniósł się także do kwestii porozumienia Cypru i Grecji, w których określono morskie obszary wpływu. “Muszą zrozumieć, że Turcja ma polityczną, ekonomiczną i militarną władzę by zniszczyć niemoralne mapy i narzucone dokumenty”

W sobotę 5 września tureckie media zaraportowały o 40 czołgach transportowanych z granicy z Syrią do Edirne w północno-zachodniej części kraju. Oficjalny komentarz władz zastrzega, że to regularne manewry niezwiązane z obecnym wzrostem napięcia w regionie. Erdoğan podkreślił, że Turcja „wielokrotnie” wyraziła chęć zakończenia sporu.

Chociaż przedstawiciele Unii Europejskiej porównują sytuację do iskry na beczce prochu, część specjalistów jest zdania, że to element propagandowej kampanii Erdoğana, który walczy o rozszerzenie wpływów Turcji poza jej granice.

W czasie kampanii wyborczych używał sloganów nawiązujących do „potomków Imperium Osmańskiego”, przywołując okres historycznej dominacji Turcji w regionie. Kraj systematycznie zwiększa swoją obecność na terenach, które wcześniej należały do Imperium, w tym na Bałkanach, Cyprze, w Syrii, Iraku, Izraelu i krajach północnej Afryki, takich jak Libia. Współczesne granice Turcji zostały określone przez Traktat w Lozannie z 1923 roku.

Część ekspertów i obserwatorów jest zdania, że decyzje, takie jak przekształcenie Hagii Sofii w meczet, podkreślają, że reformy Mustafy Kemala Atatürka, które miały podłożyć fundamenty pod nową, świecką i zwróconą ku Zachodowi Turcję, nie odniosły całkowitego sukcesu.

Rola Unii Europejskiej i sojuszników Grecji

Grecja i Cypr są członkowskimi państwami w Unii Europejskiej. Turcja, która podpisała umowę o partnerstwie, pozostaje kandydatem na dołączenie do organizacji. Stanowisko tzw. „stanowczego poparcia” dla Cypru i Grecji doprowadziło do nałożenia na Turcję sankcji i zatrzymania negocjacji.

Erdoğan przeprowadził rozmowę telefoniczną ze stojącym na czele Rady Europejskiej Charlesem Michelem, w której wezwał do „sprawdzenia szczerości prawa międzynarodowego”. Michel z kolei podkreślił potrzebę zmniejszenia napięcia oraz zaprzestania aktywności na spornych obszarach.

Unia Europejska ma omówić kwestię napięcia 24 i 25 września. Część państw członkowskich wzywa do wprowadzenia sankcji, a Francja udzieliła Grecji swoich fregat i samolotów. Włochy i Zjednoczone Emiraty Arabskie zgodziły się wesprzeć Grecję swoimi siłami wojskowymi w nadchodzącym czasie.

Linia czasu konfliktu pomiędzy Turcją a Grecją

1955 – powstanie Greckich Cypryjczyków przeciwko administracji brytyjskiej.

1960 – uzyskanie niepodległości od Wielkiej Brytanii, powstaje Republika Cypru z systemem władzy w którym udział mają przedstawiciele greckiej większości i tureckiej mniejszości mieszkańców wyspy.

1963-1964 – wzrost napięcia pomiędzy społecznościami.

1974 – prezydent Cypru, Arcybiskup Makarios, zostaje obalony w wyniku zamachu stanu przez greckie wojska. Turcja wysyła swoje oddziały, które później rozpoczynają okupację północnej części wyspy.

1983 – powstanie Tureckiej Republiki Północnego Cypru, uznanej wyłącznie przez Turcję.

2004 – Cypr dołącza do Unii Europejskiej, wciąż walcząc z podziałami. Próba porozumienia ONZ otrzymuje poparcie Turków cypryjskich i spotyka się z krytyką Greków mieszkających na wyspie.

 

PODZIEL SIĘ
mm
Specjalistka w sprawach Japonii i Korei związana z Uniwersytetem Jagiellońskim i Instytutem Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Pasjonatka japońskiej historii, polityki i kinematografii.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here