Wietnam – historyczne określenia i nazwy
Wietnam nosił w przeszłości wiele nazw, które odnosiły się zarówno do całego państwa, jak i do jego poszczególnych części. Najważniejsze z nich to Đại Việt, Đại Nam, Annam, Tonkin i Kochinchina. Ich znaczenie zmieniało się wraz z granicami kraju, wpływami chińskimi, francuską kolonizacją i dziejami współczesnego państwa.
Dawne nazwy i określenia Wietnamu w ujęciu historycznym
Najstarsze nazwy związane z obszarem dzisiejszego północnego Wietnamu obejmują przede wszystkim Văn Lang i Âu Lạc. Văn Lang występuje w wietnamskiej tradycji jako legendarne, bardzo wczesne państwo ludu Lạc Việt. Âu Lạc miało istnieć w III wieku p.n.e., przed podbojem tego obszaru przez państwo Nanyue, znane po wietnamsku jako Nam Việt.
Przez ponad tysiąc lat północna część dzisiejszego Wietnamu pozostawała pod silnym wpływem, a okresowo także pod bezpośrednią administracją chińską. W chińskich źródłach stosowano nazwy administracyjne odnoszące się do kolejnych prowincji i protektoratów. Jedną z nich było Annam, dosłownie „Uspokojone Południe”. Nazwa ta miała pierwotnie charakter zewnętrzny, nadany przez chińską administrację.
Po odzyskaniu trwałej niezależności w X wieku wietnamscy władcy zaczęli używać własnych nazw państwowych. Należały do nich m.in.:
- Đại Cồ Việt – nazwa przyjęta w 968 roku przez dynastię Đinh
- Đại Việt – nazwa używana od 1054 roku przez wiele stuleci
- Đại Ngu – nazwa obowiązująca krótko na początku XV wieku za dynastii Hồ
- Đại Nam – nazwa z XIX wieku, związana z cesarstwem dynastii Nguyễn
Nie każda z tych nazw oznaczała dokładnie ten sam obszar co współczesny Wietnam. Państwo wietnamskie stopniowo przesuwało się na południe, zajmując ziemie dawnej Czampy oraz część obszarów należących wcześniej do Khmerów.
Đại Việt, Đại Nam i inne nazwy państwa wietnamskiego
Đại Việt oznacza „Wielki Viet” lub „Wielkie Państwo Vietów”. Była to jedna z najważniejszych historycznych nazw Wietnamu. Wprowadził ją w 1054 roku cesarz Lý Thánh Tông, a pozostawała w użyciu, z przerwami, aż do początku XIX wieku.
Nazwa odnosiła się do państwa rządzonego kolejno przez dynastie Lý, Trần, Lê, Mạc i Tây Sơn. W tym czasie Wietnam odpierał najazdy mongolskie, rozwijał administrację wzorowaną częściowo na modelu chińskim oraz rozszerzał swoje terytorium ku południu.
W 1802 roku Nguyễn Phúc Ánh, późniejszy cesarz Gia Long, zjednoczył kraj po długim okresie konfliktów wewnętrznych. Początkowo zamierzał użyć nazwy Nam Việt, lecz dwór cesarski Chin zaakceptował odwróconą formę Việt Nam. Nazwa ta funkcjonowała oficjalnie od 1804 roku.
W latach 30. XIX wieku cesarz Minh Mạng przyjął nazwę Đại Nam, czyli „Wielkie Południe”. Podkreślała ona ambicje zjednoczonego cesarstwa, które obejmowało już ziemie od delty Rzeki Czerwonej po deltę Mekongu. Nazwa Đại Nam obowiązywała do schyłku monarchii Nguyễn w 1945 roku.
Warto odróżniać te określenia od nazw dynastii. Dynastia Nguyễn nie była nazwą kraju, lecz rodem panującym w Wietnamie od 1802 do 1945 roku.
Annam, Tonkin i Kochinchina – nazwy regionów oraz ich historyczny kontekst
Annam, Tonkin i Kochinchina to nazwy, które w europejskiej historiografii i administracji kolonialnej oznaczały trzy części Wietnamu. Nie były jednak prostymi odpowiednikami współczesnych regionów administracyjnych.
| Historyczna nazwa | Obszar | Znaczenie historyczne |
|---|---|---|
| Tonkin | północ Wietnamu, z Hanoi i deltą Rzeki Czerwonej | nazwa używana przez Europejczyków, wywiedziona od Đông Kinh, czyli „Wschodniej Stolicy” |
| Annam | środkowa część Wietnamu | dawna nazwa chińska, później francuskie określenie protektoratu |
| Kochinchina | południe Wietnamu, zwłaszcza delta Mekongu i Sajgon | europejska nazwa południowej części kraju, później francuska kolonia |
Tonkin pochodzi od nazwy Đông Kinh, oznaczającej „Wschodnią Stolicę”. Tak nazywano Hanoi w okresie dynastii Lê. Europejczycy przekształcili tę nazwę w formę Tonkin i rozszerzyli ją na całą północną część Wietnamu.
Annam był pierwotnie chińskim określeniem ziem wietnamskich. W czasach francuskich odnosił się przede wszystkim do środkowej części kraju, formalnie pozostającej protektoratem z cesarskim dworem w Huế. W polskich i europejskich tekstach sprzed XX wieku słowo „Annam” bywało używane także jako nazwa całego Wietnamu, co może prowadzić do nieporozumień.
Kochinchina to nazwa wprowadzona przez Portugalczyków i rozpowszechniona w językach europejskich. Miała odróżniać Wietnam od indyjskiego miasta Koczin. W XIX wieku Francuzi utworzyli w południowej części kraju kolonię Kochinchina, ze stolicą w Sajgonie. W odróżnieniu od Annamu i Tonkinu nie był to protektorat, lecz terytorium zarządzane bezpośrednio przez francuską administrację.
Od 1887 roku Tonkin, Annam i Kochinchina znalazły się w ramach Indochin Francuskich, obok Kambodży, a później również Laosu. Podział kolonialny utrwalił odmienne doświadczenia polityczne i gospodarcze północy, centrum oraz południa kraju.
Jak zmieniało się znaczenie nazwy „Wietnam”?
Nazwa Việt Nam składa się z dwóch elementów. „Việt” nawiązuje do ludów i państw określanych w dawnych źródłach chińskich jako Yue lub Viet. „Nam” znaczy „południe”. W ogólnym sensie można więc ją rozumieć jako „Południe Vietów”.
W historii nazwa ta miała różny status:
- Nam Việt było nazwą państwa Nanyue z III-II wieku p.n.e., obejmującego część dzisiejszego południowych Chin i północnego Wietnamu
- Việt Nam zostało uznane za nazwę zjednoczonego państwa wietnamskiego w 1804 roku
- w okresie francuskiej dominacji nazwa nie była podstawowym określeniem administracyjnym, ustępując Annamowi, Tonkinowi i Kochinchinie
- w 1945 roku proklamowano Demokratyczną Republikę Wietnamu
- po zakończeniu wojny i zjednoczeniu kraju w 1976 roku przyjęto nazwę Socjalistyczna Republika Wietnamu
W języku wietnamskim nazwa kraju jest zwykle zapisywana jako Việt Nam, w dwóch członach i z znakami tonalnymi. Polska forma „Wietnam” jest nazwą ustaloną w polszczyźnie. Podobnie tworzy się polskie przymiotniki i nazwy mieszkańców, np. „wietnamski”, „Wietnamczyk” oraz „Wietnamka”.
Ho Chi Minh czy Ho Szi Min – zapis imienia i kontekst historyczny
Współcześnie w polskich publikacjach historycznych, encyklopedycznych i medialnych najczęściej stosuje się zapis Ho Chi Minh. Taką formę nosi też miasto Ho Chi Minh, dawny Sajgon. W odmianie używa się formy „Ho Chi Minha”, np. „polityka Ho Chi Minha” lub „mauzoleum Ho Chi Minha”.
Ho Chi Minh był pseudonimem politycznym wietnamskiego przywódcy, którego właściwe imię brzmiało Nguyễn Sinh Cung. Urodził się w 1890 roku, a zmarł w 1969 roku. Był jednym z głównych twórców wietnamskiego ruchu niepodległościowego, przywódcą komunistów wietnamskich i pierwszym prezydentem Demokratycznej Republiki Wietnamu.
Forma Ho Szi Min występuje w starszych polskich książkach, prasie i przekładach. Jest to spolszczony zapis, związany z dawną praktyką przybliżania polskiemu odbiorcy brzmienia nazw azjatyckich. Nie jest nazwą innej osoby ani odmiennym pseudonimem tego samego polityka.
W nowym tekście najlepiej zachować formę „Ho Chi Minh”, ponieważ jest zgodna z międzynarodowym zapisem utrwalonym w nazwach własnych oraz dominującym użyciem współczesnym. Zapis „Ho Szi Min” może pojawiać się przy omawianiu źródeł historycznych, zwłaszcza polskich publikacji z okresu PRL.
Szlak Ho Chi Minha – pochodzenie i znaczenie nazwy
Szlak Ho Chi Minha nie był jedną drogą, lecz rozległą siecią tras transportowych, ścieżek, dróg, przepraw i punktów zaopatrzeniowych. Łączył północny Wietnam z obszarami działań komunistycznych sił w Wietnamie Południowym podczas wojny wietnamskiej.
System rozwijano od 1959 roku. Przebiegał przede wszystkim przez górskie tereny Laosu, a w późniejszym okresie także przez Kambodżę. Dzięki temu pozwalał omijać silnie chronioną strefę zdemilitaryzowaną między Wietnamem Północnym a Południowym.
Szlak służył do przerzutu:
- żołnierzy
- broni i amunicji
- żywności
- sprzętu medycznego
- paliwa
- materiałów budowlanych i komunikacyjnych
Nazwa została nadana na cześć Ho Chi Minha, choć sam przywódca nie był projektantem całej infrastruktury. Miała znaczenie polityczne i symboliczne, ponieważ łączyła sieć logistyczną z przywódcą północnowietnamskiego ruchu rewolucyjnego.
Wietnamskie i międzynarodowe określenia szlaku
W języku wietnamskim często używa się nazwy Đường Trường Sơn, czyli Droga Trường Sơn. Trường Sơn to pasmo górskie biegnące wzdłuż zachodniej części Wietnamu i granicy z Laosem. W polskiej geografii określa się je zwykle jako Góry Annamskie.
Drugie wietnamskie określenie to Đường mòn Hồ Chí Minh, dosłownie „ścieżka Ho Chi Minha”. W języku angielskim utrwaliła się forma Ho Chi Minh Trail, od której wywodzi się polskie „Szlak Ho Chi Minha”.
W dokumentach wojskowych używano także określeń technicznych. Jednostka odpowiedzialna za rozwój sieci była znana jako Grupa 559, nazwana od maja 1959 roku, czyli miesiąca rozpoczęcia jej organizacji. Nie oznacza to jednak, że cały szlak miał jeden przebieg lub jedną, niezmienną trasę.
Szlak Ho Chi Minha w nazewnictwie wojennym i powojennym
W czasie wojny określenie „Szlak Ho Chi Minha” było używane głównie przez amerykańskie media, armię Stanów Zjednoczonych i państwa wspierające Wietnam Południowy. Z tej perspektywy nazwa obejmowała całą północnowietnamską sieć zaopatrzeniową poza granicami Wietnamu Północnego.
Dla władz w Hanoi większe znaczenie miało określenie Droga Trường Sơn. Podkreślało ono rolę górskiego obszaru i rozbudowanego systemu komunikacyjnego, a nie wyłącznie postaci Ho Chi Minha.
Po wojnie nazwę Ho Chi Minha otrzymała również współczesna droga biegnąca przez Wietnam, znana jako Droga Ho Chi Minha. Nie należy automatycznie utożsamiać jej z wojenną siecią tras. Współczesna droga częściowo nawiązuje do jej historycznego przebiegu i symboliki, ale jest elementem powojennej infrastruktury transportowej.
Dlaczego historyczne nazwy Wietnamu i szlaku Ho Chi Minha bywają mylone?
Najczęstszą przyczyną pomyłek jest to, że nazwy takie jak Annam, Tonkin i Kochinchina funkcjonowały równocześnie, lecz dotyczyły różnych części kraju. Dodatkowo w europejskich tekstach „Annam” bywał używany raz jako nazwa regionu środkowego, a innym razem jako ogólne określenie Wietnamu.
Trudność sprawia też mieszanie nazw państwa z nazwami dynastii i regionów. Đại Việt oraz Đại Nam były nazwami państwowymi, Nguyễn to nazwa dynastii, a Tonkin, Annam i Kochinchina to przede wszystkim określenia regionalne utrwalone w epoce kolonialnej.
Podobnie szlak Ho Chi Minha bywa błędnie przedstawiany jako jedna leśna droga prowadząca z północy na południe. W rzeczywistości była to zmienna i rozgałęziona infrastruktura wojskowa, której przebieg dostosowywano do terenu, działań wojennych oraz bombardowań. Rozróżnienie nazw, czasu ich użycia i obszaru, którego dotyczyły, pozwala znacznie lepiej zrozumieć historię Wietnamu.
